ORBANIZACIJA BEOGRADA

Od 1867. godine i prvog urbanističkog plana Beograda Emilijana Josimovića, koji se doduše odnosio samo na „varoš u šancu”, bilo je više pokušaja da se srpska prestonica urbanizuje i modernizuje. Najznačajniji od svih bio je onaj plan koji je rađen 1921. godine jer je bio međunarodni. Beograd je tri godine ranije postao prestonica nove države, Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, pa je urbanističkim planom trebalo realizovati plan pretvaranja našeg grada u političko, kulturno, trgovinsko i industrijsko sedište nove države. Koliko god nama danas to čudno izgledalo, Beograd je 1921. godine po broju stanovnika bio manji grad od Zagreba, a po snazi industrije zaostajao je kako za Zagrebom, tako i za Osijekom, pa i Ljubljanom. Tek sedamnaest godina kasnije, pred Drugi svetski rat, 1938. godine, u vreme dok je naš grad vodio gradonačelnik Vlada Ilić, Beograd je po broju stanovnika ali i po snazi industrije prestigao Zagreb i ostale gradove Kraljevine postavši i ostavši finansijsko i poslovno središte Balkana.

Odbor Opštine grada Beograda rešio je odlukom od 17. maja 1921. godine da se novi plan za uređenje i proširenje našeg grada izradi putem „međunarodnog stečaja”, kako se tada nazivao konkurs. Opština je tražila da se na prvom mestu mora predvideti postavljanje celog niza kulturnih i prosvetnih ustanova – pozorišta, biblioteka, muzeja, škola, kao i proširenje železničke mreže, izgradnja pristaništa, kao i proširenje ulica i izgradnja bulevara. Prema zahtevu, za središnji ili glavni deo grada smatrao se prostor od tvrđave do Slavije i od Dušanove i Ratarske ulice do Nemanjine ulice i savske obale. Prostor oko današnjeg Doma Narodne skupštine trebalo je opredeliti za izgradnju drugih javnih i monumentalnih zgrada kao što su opštinski dom, berza, Narodni muzej, Akademija nauka, opera i centralna pošta. U neposrednoj blizini trebalo je predvideti druge javne objekte kao što su Univerzitet, Narodna biblioteka i Palata pravde. Budućim projektantima je bilo dozvoljeno da urede samo donju tvrđavu uz „očuvanje istorijskih spomenika” jer je gornja tvrđava i dalje bila prostor pod kontrolom kraljevske vojske. Imajući u vidu veliki ekonomski značaj Beograda, od projektanata je traženo da se posebna pažnja posveti obalama Save i Dunava jer naš grad svoj opstanak i održavanje kroz vekove duguje svojim rekama bez obzira što su one privlačile i osvajače. Traženo je da se predvidi spajanje Beograda sa Zemunom i Pančevom koji su tada bile udaljene varoši. Dat je naglasak na izgradnju mostova.

Godinu dana kasnije, 29. maja 1922. godine, doneta je odluka da nijedan od pristiglih planova ne zadovoljava očekivanja gradskih čelnika, pa je posao izrade plana poveren posebnoj komisiji od 15 članova kojom je predsedavao predsednik Opštine Dobra Mitrović. Prema planu koji je ta komisija pripremila, Grad je podeljen na četiri zone po gustini naseljenosti. U prvoj zoni koja je činila najuži centar grada određeno je da placevi ne smeju da budu manji od 300 metara kvadratnih. U drugoj i trećoj zoni koja je obuhvatala prostor od ulica Miloša Velikog, Birčaninove, Deligradske, Vojvode Milenka, Katanićeve, Kičevske, Bulevara kralja Aleksandra preko Bulbodera i Grobljanske do raskrsnice sa Miletinom, predviđeno je da placevi iznose najmanje 600 metara kvadratnih dok u četvrtoj zoni, na obodu tadašnjeg grada, određeno je da placevi za vile iznose najmanje hiljadu metara kvadratnih i da se na njima mogu graditi kuće sa parterom i još jednim spratom sa mansardom. U istoj zoni „siromašno stanovništvo” je moglo da gradi na placevima do 300 metara kvadratnih zgrade koje su osim partera mogle da imaju još dva sprata.

Predviđeno je uređenje rečnih obala, kao i dva nova trga od kojih je jedan trebalo da bude oko crkve Svetog Save. Na drugom trgu, na gornjoj tvrđavi predviđena su bila četiri muzeja, simetrično vezani kolonama. Na sredini tog trga trebalo je da bude monumentalni spomenik Oslobođenja. Projektom su bile predviđene četiri terase i to: Terazijska, ispod hotela Moskva i Balkan, Kalemegdanska terasa, terasa na Kosančićevom vencu, terasa kod crkve Svetog Save, kao i na Laudanovom šancu gde su bile predviđene aleje i parkovi. Spomenici su trebali da budu raspoređeni na sledeći način: spomenik Oslobođenja na gornjem gradu, spomenik Vuku Karadžiću na velikom trgu prema zgradi Univerziteta u osovini sa Ulicom Vuka Karadžića, Trijumfalna kapija na Aleksandrovoj zvezdi, na Mišićevom trgu kod parlamenta, dva spomenika kod Vajfertove pivare i jedan kod Slavije. Predviđen je i spomenik na Kalenića guvnu (danas Kalenić pijaca), blizu mesta gde je trebalo da bude izgrađena katolička katedrala, na gornjoj terasi na Terazijama kao i na trgu između Bulevara oslobođenja i Katanićeve. Kao glavni prostori za izgradnju novih javnih građevina određeni su Staro groblje i Igralište. Od parkova predviđeni su park kod Železničke stanice, oba Kalemegdana sa tvrđavom, univerzitetska botanička bašta i mnogo manjih parkova oko velikih građevina.

Zanimljivo je da je Beograd trebalo da dobije pet velikih stadiona. Prvi je trebalo da bude na gornjoj tvrđavi namenjen većim svečanostima, drugi kod Opštinske ciglane, veliki međunarodni stadion na Pašinom brdu, stadion na Ratnom ostrvu za automobilske, konjske, biciklističke i druge trke, kao i stari stadion na Topčiderskoj reci. Ada Ciganlija, tada ostrvo, određena je za sport i rekreaciju, a preko stotinu dečijih igrališta je bilo predviđeno za izgradnju po čitavom gradu.

To su bile konture novog, velikog Beograda koji je trebalo da izraste posle razaranja i golgote u Prvom svetskom ratu. Planirano je da Beograd tim planom postane nov grad koji raskida sa svojim haotičnim nasledstvom koje je dodatno uništeno u brojnim ratnim razaranjima. Mnogo toga iz ovog plana nije realizovano jer oni koji su ga pravili nisu ni sanjali da naš grad čekaju još tri razaranja u 20. veku i to 1941, 1944. i 1999. godine, ali je Beograd počeo svoj ubrzani razvoj koji ga je pretvorio u najveći i najvažniji grad ovog dela Evrope. Ovaj plan pokazao je da urbanizam i politika ne mogu da budu odvojeni, već da je to zajednički proces planiranja razvoja grada. Jer samo tako urbanistički planovi mogu da budu uspešno realizovani.

Оставите одговор